Văn hóa đối thọai

Tôi biết Lê Đạt là nhà thơ, là một “nhân vật” của Nhân Văn Giai Phẩm, tuy vậy chưa đọc nhiều thơ của ông. Mấy năm trước được biết thêm về ông qua lọat bài về Nhân Văn Giai phẩm và bài phỏng vấn Lê Đạt của Thụy Khuê trên Hợp Lưu. Cũng biết ông là một thành viên chủ chốt của Tạp chí Tia Sáng. Mới đây, đọc “Đối thọai với đời & thơ” (nhà Xuất bản Trẻ, 2008) của Lê Đạt, mới được biết thêm một Lê Đạt như một học giả, rất đáng ngưỡng mộ, đúng như Nguyên Ngọc đã viết về ông:

… trong người trí thức Việt Nam đi với cách mạng và kháng chiến ít nhiều đều có một “giằng xé” bên trong, mà họ phải vượt qua, và mỗi người đã vượt qua một cách khác nhau. Anh Lê Đạt đã vượt qua theo cách của anh, riêng anh, để trở nên một Lê Đạt như chúng ta biết, rất ít nói và rất khiêm nhường, rất súc tích cả trong lối sống lẫn trong phát ngôn bởi rất từng trải, chỉ những người thật từng trải qua trầm luân đắng cay lắm mới có được, thâm trầm và nhân hậu trong cuộc sống, sâu sắc và uyên thâm trong tri thức, chín chắn và mới mẻ, luôn mới mẻ và dồi dào đến lạ trong sáng tạo. Như một Người Hiền.

Xin giới thiệu một bài viết của Lê Đạt trong cuốn “Đối thọai với đời & thơ”.

***

Văn hóa đối thọai

Lê Đạt

Với đà phát triển tăng tốc của “toàn cầu hóa” đối thọai đã vượt khỏi giới hạn một kỹ năng và trở thành một phạm trù mới của đạo đức.

1. Một trong những tiến bộ đáng nể nhất của tư duy hiện đại là đã vượt qua thời nguyên lý lọai trừ bước sang kỷ nguyên của nguyên lý bổ sung.

Nguyên lý lọai trừ có một sức ỳ thâm căn cố đế vì nó đã chế ngự tư duy nhân lọai đằng đẵng hàng nghìn năm trời.

Nó vận hành trên hai vế đúng / sai và không công nhận, tuyệt đối không công nhận có vế thứ ba.

Cách hành xử của nó là độc thọai và cao trào của nó là định kiến: kẻ nào không đi với ta là chống lại ta.

Phong cách của nó là khép kín, bảo thủ, hẹp hòi và độc đóan.

Lịch sử còn nhớ lời phát ngôn nổi tiếng của Goebel một cánh tay đắc lực của Hitler: “Khi tôi nghe thấy từ văn hóa, tôi rút súng ra”.

Nguyên lý bổ sung cung cấp cho vận hành tư duy hiện đại một vế thứ ba: cái khác.

Cách hành xử của nó là đối thọai. Phong thái của nó là cởi mở, dung nhận, thực sự cầu thị, bình đẳngđoàn kết.

Nó phủ-nhận mọi chân lý độc tôn, tất định.

Nó khuyến khích mọi cuộc tranh luận, mọi ý kiến khác biệt trên con đường không có kết thúc (non finito) của hành trình chân lý.

Nguyên lý bổ sung của Bohr và đôi bạn đồng hành nguyên lý bất định của Heisenberg và nguyên lý bất tòan của Goedel họat động như bộ ba “ngự lâm quân pháo thủ” của tư duy hiện đại. Hiểu biết của con người ngày một trưởng thành. Con người ngày càng hiểu rằng tri thức của mình là hữn hạn, rằng chân lý luôn luôn là một quá trình tiếp cận trường kỳ, chân lý luôn luôn trên đường đi và không có ngày Chúa nhật cũng như không có một công ty độc quyền chân lý.

Xây dựng một nền văn hóa đối thọai hết sức bức thiết nhưng cũng trường kỳ khó khăn vì lòai người sống quá lâu năm trong thói quen độc thọai – Nó như một bóng ma bất đắc kỳ tử luôn luôn ám ảnh hành trình đối thọai của loài người.

2. Tôi xin phép được nhắc lại và nhấn mạnh đề phòng mọi người hiểu lầm.

– Độc thọai là tin rằng mình đã nắm vững chân lý và chỉ có nhiệm vụ cao cả là thuyết phục kẻ khác chấp nhận. Tật cố hữu của nó là áp đặt cửa quyền và sốt ruột. Các nhà tri thức học gọi đó là phong cách nóng (hot).

Như trên đã nói: với người độc thọai chân lý là đã có sẵn và ở phía sau lưng nên do đó thường có tính chất bảo thủ tự mãn và đa nghi.

– Đối thọai, ngược lại, tin rằng chân lý không phải một tiền đề (précepte) mà một hậu đề (postcete) kết quả của một quá trình phân tích, thảo luận, xây dựng của nhiều người nên phong cách của nó là thành khẩn, bình tĩnh và dân chủ. Giới học thuyết gọi đó là phong cách mát (cool).

3. Từ thời mở cửa chúng ta đã bắt đầu xây dựng được một sinh họat đối thọai khá tốt. Trên báo chí và các phương tiện truyền thông đại chúng đã xuất hiện những cuộc thảo luận tương đối có chất lượng.

Nhưng phải nói thật với nhau, để xây dựng được một nền văn hóa đối thọai thực chất còn rất nhiều điều cần phảỉ làm.

Một số cá nhân họat động văn hóa “nhà nọ nhà kia” hẳn hoi trong lúc tranh cãi về học thuật đã cãi nhau theo nghĩa đen với những lời lẽ rất mất vệ sinh của đám người ngoài chợ.

Một số người còn mắc bệnh cay cú “cãi lấy được” cố tìm cách moi móc, cố tình đánh những đòn hiểm (?) để hạ “nốc ao” đối thủ.

Chúng ta phải cố gắng trọng thị hơn nữa những bạn đối thọai với ta (đó cũng là thái độ tự trọng) và cố gắng “fair play” (chơi đẹp) đến mức tối đa có thể như những vận động viên có tư cách.

Cái bi kịch cũng như cái lớn lao của con người là: Điều gì cũng phải học và điều gì cũng có thể học được.

Học ăn, học nói, học gói, học mở.

Học nói chính là văn hóa đối thọai.

Ngay từ thời xa xưa các cụ ta đã có những lời khuyên hết sức tiên tiến và đậm đà bản sắc dân tộc về đối thọai. Chẳng hạn: ”Lời nói không mất tiền mua / Lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau”, “Lời chào cao hơn mâm cỗ”, “Một sự nhịn là chín sự lành”, “Nói phải củ cải nghe cũng được”.

Trong đối thọai một đòi hỏi quan trọng là phải biết lắng nghe.

Một thiền sư dạy: Không phải vô cớ mà trời sinh ra con nguời có hai tai và một miệng.

4. Đầu thế kỷ XX trước thiên hướng chuyên môn hóa cao của khoa học, Nietzsche đã lo rằng một ngày không xa con người sẽ chuyên môn hóa đến mức trở thành những thằng gù (?)

Như những Catxăngđrơ (cô đồng báo điềm gở), các trí tuệ lớn thường đứng ở điểm lâm nguy của nhân lọai. Mặc dù khả năng tiên tri lỗi lạc, Nietzsche cũng chưa vượt qua được nguyên lý lọai trừ của thời đại mình.

Cơ nguy chuyên môn đến mức “gù hóa” là có thật nhưng chưa bao giờ người ta đề cập đến những khoa học liên thông liên ngành nhiều như bây giờ.

Nhà bác học lớn người Bỉ Prigogine còn công khai hô hào cho một khối liên minh mới giữa tất cả các ngành khoa học tự nhiên và xã hội để tạo dựng một cái nhìn nên thơ và đỡ khô cứng đối với sự sống.

Và những câu nói “hội nhập”, “tòan cầu hóa” gần như đã trở thành lời nói cửa miệng của thế kỷ XXI.

Văn hóa đối thọai đã trở thành một yêu cầu bức thiết hơn bao giờ hết.

./.

23 thoughts on “Văn hóa đối thọai

  1. Goebel : “Khi tôi nghe thấy từ văn hóa, tôi rút súng ra”.

    Thực ra Goebel cũng chỉ mắc bệnh như tất cả chúng ta thôi. Goebel thì “rút súng ra”. Còn chúng ta thì có vô số những vũ khí khác rút ra khi nghe thấy những vấn đề chúng ta “nhạy cảm”. Cứ nghe thấy “dân chủ” là đã nghĩ ngay đó là âm mưu diễn biến hòa bình. Tôi có nói chuyện với một ông chú. Ông ta rất cởi mở hỏi chuyện. Nhưng khi tôi nói về sự mất dân chủ… thì ông ta gãi đầu: Chuyện này dài lắm. Thôi để lúc khác. Và chuyển sang đề tài họ hàng…
    Hết đối thoại cởi mở!

    Ai cũng vậy thôi, đầy thành kiến trong đầu. Để thực sự đối thoại với tinh thần không bảo thủ, không bám chấp hiểu biết của mình… là một quá trình tu tập bền bỉ và đầy trí tuệ.

    • Vân nói đúng quá, đối thọai có văn hóa là “một quá trình tu tập bền bỉ và đầy trí tuệ.” Cám ơn Vân đã ghé thăm.

  2. “Trong đối thọai một đòi hỏi quan trọng là phải biết lắng nghe.”
    -> Nhưng mà chú ơi, cháu thấy đa số phụ nữ thích nói nhiều hơn thích nghe thì phải🙂, đàn ông có khả năng lắng nghe tốt hơn nhiều, phụ nữ thích tâm sự, vì thế mà chàng nào có khả năng lắng nghe, thấu hiểu tốt thì dể chinh phục nàng lắm. Trong gia đình, phụ nữ thường nói nhiều hơn đàn ông, ko phải ngẫu nhiên mà mọi người hay gọi là “bà tám”, chứ ko ai gọi “ông tám” hết🙂

    • Chưa thấy có nghiên cứu nào kết luận phụ nữ nói nhiều hơn nghe. Mà nếu nói nhiều những lời hay thì thật là tốt. Còn khả năng lắng nghe thì với ai cũng là tốt, nhất là với người lãnh đạo.

    • Chú Hiệu Minh đang đi VN. Chú hỏi vợ chú Hiệu Minh, nhưng cô ấy không biết nguyên nhân không vào được blog.

  3. Chào anh Mẫn
    Chỉ còn hơn một ngày nữa là Xuân Canh Dần tới. HN đã gió lạnh để hoa đào, hoa mai nở nụ cười…Chúc anh Mẫn và gia đình một năm mới sức khỏe, thịnh vương và hạnh phúc cũng luôn nở nụ cười với anh chị và các cháu nhé.

  4. Chao Vu Duy Man! Canh Nam day! Nhan dip Nam Moi, chuc Man va Gia dinh moi dieu may man va hanh phuc-thanh dat. Vua qua co ngoi voi Le Huu Dien, Ha Vinh Tan. Moi day ma da 40 nam troi qua roi. Cha may luc nua se la nhung ban gia huu tri. Sap toi Man co ve VN ko? Vua qua vo minh co qua Mi du Hoi cho sach nhung ban va ve ngay. Sap toi Con minh co di hoc o Mi. ko ro co gan cho o cua Man ko? Thoi vay nhe, chuc vui ve nhe!

  5. Hòa trong niềm vui chung đón tết Canh Dần của người Việt Nam tại bản xứ nói riêng và kể cả kiều bào xa xứ nói riêng, cháu xin chúc gia đình chú Mẫn luôn mạnh khỏe, hạnh phúc của cô chú luôn tươi mới, cháu con chú Mẫn học giỏi, thành đạt trên bước đường công danh! Riêng chú Mẫn, cháu chúc chú sẽ có nhiều đột phá mới trong văn học nói riêng và sự nghiệp nói chung!

    Cháu.
    Dạ Thảo.

    • Năm Mới Canh Dần chúc Dạ Thảo khỏe mạnh, bình an, luôn lạc quan yêu đời, nhiều thành công trong cuộc sống và công việc.

  6. Nhân dịp năm mới Canh Dần, cháu xin chúc chú Mẫn và gia đình một năm mới bình an, vạn sự như ý!

  7. “Cách hành xử của nó là độc thọai và cao trào của nó là định kiến: kẻ nào không đi với ta là chống lại ta.”
    Việt nam ta đã có ” văn hóa đối thoại” chưa hả anh Mẫn?Tôi e sợ rằng thậm chí tới thế hệ con cháu chúng ta, loại hình văn hóa này vẫn chưa thể thâm nhập được vào cuộc sống ở Việt nam đâu anh ạ. Chỉ mong rằng các bộ óc trí tuệ tìm ra hướng phát triển loại hình văn hóa này nhanh chóng hơn để đất nước chúng ta hòa nhập kịp với thời đại , anh nhỉ. Chúc anh luôn khỏe và hạnh phúc.

    • Tôi cũng nghĩ là văn hóa đối thọai ở ta còn yếu. Nhiều người thích độc thọai. Đa phần chỉ thích được khen. Hễ được góp ý, dù là rất xây dựng, là không vui, và hay phản ứng khá thiếu văn hóa. Xã hội thiếu đối thọai lành mạnh thì rất khó tiến bộ.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s