TẠI SAO VĂN CHƯƠNG?

Mario Vargas Llosa (1936~), Nobel Văn Chương năm 2010, là một nhà tiểu thuyết lớn, nhưng ngoài truyện, ông còn viết kịch, kịch bản phim, báo, phê bình và tiểu luận văn học. Các bài tiểu luận văn học của ông là kết tinh của một tri thức uyên bác và một sự nhạy cảm phi thường của một nhà văn bậc thầy. Xin giới thiệu phần đầu bài tiểu luận “Tại sao văn chương?” của ông.

Tại các hội chợ sách hay các thư quán, tôi vẫn thường gặp cảnh một người đàn ông lịch sự đến và xin tôi chữ ký. “Để cho vợ tôi, con gái tôi, hay mẹ tôi”, ông ấy giải thích. “Cô/bà ấy là một người say mê đọc sách và yêu thích văn chương”. Tôi hỏi ngay: “Còn ông thì sao? Ông không thích đọc à?” Câu trả lời hầu như lúc nào cũng giống nhau: “Dĩ nhiên là tôi thích đọc, nhưng tôi bận bịu lắm.” Tôi đã nghe những lời giải thích như vậy cả hàng chục lần: người đàn ông ấy, cũng như hàng ngàn người đàn ông khác giống ông ta, có quá nhiều chuyện quan trọng để làm, có quá nhiều nghĩa vụ, có quá nhiều trách nhiệm trong đời sống, đến nỗi họ không có thể phí thời giờ quý báu của họ để vùi mình vào một cuốn tiểu thuyết, một tập thơ, hay một bài tiểu luận văn học từ giờ này qua giờ khác. Theo quan niệm phổ biến này, văn chương là một hoạt động có thể miễn trừ; hiển nhiên nó rất cao quý và hữu ích cho việc rèn luyện mỹ cảm và phong thái lịch lãm, nhưng chủ yếu nó chỉ là trò tiêu khiển, một thứ trang sức mà chỉ có những người có nhiều thời gian giải trí mới đáp ứng được. Nó là cái gì có thể lấp vào khoảng trống giữa các trận thể thao, các cuốn phim, một ván bài hay một ván cờ; và nó có thể bị hy sinh không chút đắn đo khi người ta dành “ưu tiên” cho những công việc và những bổn phận không thể buông bỏ trong cuộc đấu tranh sinh tồn.

Continue reading

Without Reason – Charles Hart (Phần cuối)

Charles Hart

Không Duyên Cớ
(Một Gia Đình Phải Đối Mặt Với Hai Thế Hệ Mắc Hội Chứng Tự Kỷ)

Dịch từ nguyên bản tiếng Anh
Without Reason: A Family Copes with Two Generations of Autism
của Nhà Xuất bản Penguin Books USA Inc.

Người dịch: nhiều thành viên của webtretho

*

Chương 31

Y học có thể chứng minh và ở mức độ nào đó có thể đo được những bất thường to lớn trong cấu trúc của bộ não, nhưng không thể dự đoán được các tác động đến tư duy.

– Khi lớn lên con sẽ trở thành một ngôi sao nhạc rock- Ted bất ngờ tuyên bố trong khi xem các album bán tại cửa hàng giảm giá nơi chúng tôi ở.

– Đó là công việc hay đấy Ted- tôi nói và ngẫm nghĩ xem nên trả lời Ted ra sao. Ở tuổi 16, Ted đã suy nghĩ về tương lai của mình giống như các thanh niên khác. Tuy nhiên, khái niệm về thời gian và sự thiếu nhận thức làm cho con khó có thể đưa ra những kế hoạch thực tế. Chỉ mới một tuần trước. con kể cho tôi rằng con định tiết kiệm tiền để xây một công viên giải trí dọc khu bến tàu Seatle, dải đất đắt giá nhất của bang.

– Có vấn đề với việc muốn trở thành một ngôi sao nhạc rock, con ạ- tôi giải thích từ từ- Nhiều người muốn làm công việc đó và những công việc như thế không đủ cho tất cả những ai muốn làm những việc đó đâu.

Continue reading

Without Reason – Charles Hart (Phần 7)

Charles Hart

Không Duyên Cớ
(Một Gia Đình Phải Đối Mặt Với Hai Thế Hệ Mắc Hội Chứng Tự Kỷ)

Dịch từ nguyên bản tiếng Anh
Without Reason: A Family Copes with Two Generations of Autism
của Nhà Xuất bản Penguin Books USA Inc.

Người dịch: nhiều thành viên của webtretho

*

Chương 26

Điện não đồ cho thấy, một số trẻ tự kỷ không thể xử lý cùng một lúc thông tin hình ảnh và âm thanh thu nhận được. Thế giới của các em giống như một bộ phim có phần âm thanh chạy lệch pha.

Ted đã lớn và trở thành một thiếu niên 14 tuổi cao lớn, đẹp trai. Sự trưởng thành về thể chất của con vượt xa mức phát triển về trí tuệ và cảm xúc, vì thế chúng tôi thường phải xử lý những vấn đề mới để thích nghi. Con không còn là con người nhỏ bé, yếu ớt có vấn đề về giao tiếp nữa, giờ đây con là một con người khỏe mạnh, to lớn mà bất kỳ sự hiểu lầm nào cũng có thể bùng phát thành thái độ gây gổ hoặc hành vi hung bạo.

Hơn bao giờ hết, chúng tôi cảm thấy cần phải hiểu con, để có thể hướng dẫn và tổ chức cuộc sống cho con. Do đó, khi nhận được thông báo về hội nghị quốc gia của Hội Tự kỷ ở Los Angeles, tôi quyết định đi ngay. Có dịch vụ trông trẻ ban ngày và những chuyến tham quan đến Disneyland dành cho các trẻ em tự kỷ, vì thế tôi đưa Ted cùng đi.

Continue reading

Without Reason – Charles Hart (Phần 6)

Charles Hart

Không Duyên Cớ
(Một Gia Đình Phải Đối Mặt Với Hai Thế Hệ Mắc Hội Chứng Tự Kỷ)

Dịch từ nguyên bản tiếng Anh
Without Reason: A Family Copes with Two Generations of Autism
của Nhà Xuất bản Penguin Books USA Inc.

Người dịch: nhiều thành viên của webtretho

*

Chương 21

Chúng tôi biết con có những kỹ năng mà chúng tôi không thể tiếp cận. Con giống như một chiếc máy tính có thể thực hiện nhiều chức năng, nhưng chỉ khi bạn bật đúng công tắc hoặc đưa ra mệnh lệnh chính xác.

Ted vẫn tiếp tục phụ thuộc vào tôi và Sara như Sumner từng dựa dẫm vào mẹ. Kiểu phụ thuộc này làm tôi sợ hãi và thất vọng. Có gì hay ho cho Ted đâu khi con chỉ có thể hành động đúng trước mặt cha mẹ của mình? Mẹ tôi có thể đã trông coi Summer tốt hơn những người khác, nhưng sự giám sát thường xuyên và tức thời của bà không chuẩn bị cho anh sẵn sàng với cuộc sống không có mẹ. Tôi không muốn giữa tôi và Ted sẽ tiếp diễn cảnh phụ thuộc cả đời đó.

Một ngày nọ, khi đang sắp xếp chồng hình ảnh và thư từ được lưu giữ kể từ khi mẹ mất, tôi bỗng bắt gặp một hình ảnh mà với tôi, nó gióng lên một hồi chuông như lời cảnh báo mẹ gửi lên từ nấm mồ.

Bức ảnh, được chụp dưới ánh sáng chói chang ngoài trời, ghi lại cảnh mẹ đang ôm tôi trong lòng. Lúc đó tôi khoảng 4 tuổi, như vậy mẹ đang ở độ tuổi 42. Tôi choáng váng nhận ra mẹ trông già hơn tuổi nhiều. Ngắm nhìn khuôn mặt mệt mỏi, lo âu và thân hình gầy gò của mẹ, tôi thấy một người phụ nữ mà tôi chưa từng thấy trước đây. Thuở nhỏ, tôi chỉ nhìn thấy bà trong mối quan hệ với tôi, là mẹ của tôi.

Continue reading

Without Reason – Charles Hart (Phần 5)

Charles Hart

Không Duyên Cớ
(Một Gia Đình Phải Đối Mặt Với Hai Thế Hệ Mắc Hội Chứng Tự Kỷ)

Dịch từ nguyên bản tiếng Anh
Without Reason: A Family Copes with Two Generations of Autism
của Nhà Xuất bản Penguin Books USA Inc.

Người dịch: nhiều thành viên của webtretho

*

Chương 16

Bác sĩ cảnh báo chúng tôi về việc người tự kỉ thường có xu hướng không thể thực hiện được những công việc đơn giản nhất nếu không có những hiệu lệnh quen thuộc.

Tôi lại bắt đầu lo lắng cho tương lai của anh Sumner. Anh sống với mẹ, một cuộc sống thật chậm chạp nhưng thấy rõ là sẽ dẫn đến sự khủng hoảng trong tương lai.

Vào những năm 1920, anh Sumner không giúp được việc gì cho mẹ. Không có những chương trình giáo dục và phương tiện chữa trị phù hợp, mẹ quyết định giữ con trai ở với mình mãi mãi. Cũng giống như nhiều bậc cha mẹ thời đó, bà chấp nhận những khuyết tật ở anh như một gánh nặng của riêng mình, một gánh nặng không bao giờ có thể chuyển cho bất cứ người nào khác. Kế hoạch của mẹ dành cho anh thật đơn giản: bà hy vọng có thể sống lâu hơn anh.

Lập gia đình khi còn trẻ, bà sinh anh trai tôi khi mới 18 tuổi. Chắc hẳn nếu có sự chăm sóc tốt, tập thể dục và dinh dưỡng đầy đủ, mẹ sẽ có thể sống lâu hơn anh, người bị cho là đã mắc tai biến khi còn thơ ấu. Nhưng bà chẳng thể chăm sóc tốt cho bản thân. Goá bụa và sống một mình với đứa con lập dị, bà bị cô lập với xã hội. Căn hộ nhỏ của họ trở thành nhà tù khi bệnh viêm khớp và chứng loãng xương ngày càng hạn chế khả năng của bà.

Continue reading

Without Reason – Charles Hart (Phần 4)

Charles Hart

Không Duyên Cớ
(Một Gia Đình Phải Đối Mặt Với Hai Thế Hệ Mắc Hội Chứng Tự Kỷ)

Dịch từ nguyên bản tiếng Anh
Without Reason: A Family Copes with Two Generations of Autism
của Nhà Xuất bản Penguin Books USA Inc.

Người dịch: nhiều thành viên của webtretho

*

Chương 11

Suốt nhiều năm người ta gọi đó một rối loại tâm lý thuần túy do sự ruồng bỏ vô ý thức của cha mẹ đối với đứa trẻ trong thời kỳ thơ ấu.

Cái mác “tự kỷ” càng làm chúng tôi thấy thêm khó hiểu về những vấn đề của Ted. Mặc dù nó thực sự giúp chúng tôi nhận ra sự khác biệt giữa Ted so với các bé chậm phát triển về trí tuệ hay các bé có những khiếm khuyết về nhận thức khác, nhưng nó không giúp chúng tôi tiên đoán được tương lai hay hiểu được những lý do đằng sau các hành vi của con.

Chúng tôi luôn nhận thấy, Ted có nhiều kỹ năng nằm trong phạm vi bình thường, và đã biết những điểm yếu nhất của con là ở khả năng sử dụng ngôn ngữ và phát triển xã hội. Nhưng, những lý do gây ra các yếu kém này vẫn tiếp tục lẩn tránh chúng tôi. Làm sao con thể hiện được khả năng ghi nhớ xuất sắc, biết đọc và biết viết giỏi như thế, mà rõ ràng lại thiếu đi khả năng lập luận? Những bức vẽ của con thể hiện khả năng nhận biết chi tiết kỳ lạ, nhưng con lại không thể đưa ra các kết luận đơn giản, chẳng hạn như đánh giá xem người kia lớn tuổi hơn hay nhỏ tuổi hơn con?

Bạn bè của chúng tôi trong Hội Tự kỷ có những đứa con mà thường khiến chúng tôi phải sợ hãi hoặc lấy làm khó hiểu. Tại các buổi gặp mặt gia đình, chúng tôi gặp những người lớn nhưng thụ động, luôn cần đến một sự giám sát thường xuyên của một “trợ tá” –người luôn trong tư thế phòng thủ để ra tay một cách tức thì, sẵn sàng đối phó với hành vi bạo lực đột ngột. Chúng tôi gặp cả những cháu bé dường như chẳng thèm đếm xỉa gì tới những người xung quanh.

Continue reading

Without Reason – Charles Hart (Phần 3)

Charles Hart

Không Duyên Cớ
(Một Gia Đình Phải Đối Mặt Với Hai Thế Hệ Mắc Hội Chứng Tự Kỷ)

Dịch từ nguyên bản tiếng Anh
Without Reason: A Family Copes with Two Generations of Autism
của Nhà Xuất bản Penguin Books USA Inc.

Người dịch: nhiều thành viên của webtretho

*

Chương 6

Bà bác sỹ có ý gì vậy? Lẽ nào bà ấy không biết là chúng tôi yêu con và chính là những người đã dạy cho con những kỹ năng ít ỏi mà con biết?

Những tia nắng xuyên qua khung cửa kính của Khoa Tâm bệnh. Bên ngoài cửa là tiếng nhân viên trò chuyện với lũ trẻ trên sân chơi. Bên trong này, chúng tôi lặng yên. Thời gian dường như đông lại, giống một cơn ác mộng không có hồi kết thúc. Tôi nghe thấy tiếng mình nói:

– Bà có chắc không?

Dường như là một ai kia khác đang đề nghị bà bác sỹ nhắc lại lời chẩn đoán. Sara và tôi ngồi yên trong phòng hội chẩn với bà bác sỹ và một nhân viên hoạt động xã hội.

– Làm sao bà có thể biết chắc được?

Tôi hỏi lại. Chuỗi dài tám tháng hết phòng khám này giới thiệu tới bệnh viện kia đã đưa chúng tôi đến Khoa Tâm bệnh cho bệnh nhân ngoại trú của Đại học Washington.

Bà bác sỹ nhi hiền từ và nhẹ nhàng nói, như thể nói với một em bé.

– Tất cả đội ngũ chúng tôi đã gặp gỡ Ted mấy lần rồi và chúng tôi đã cùng xem các băng video quay cháu. Mặc dù chúng tôi khẳng định chắc chắn là cháu bị tổn thương não, chúng ta hãy cùng xem xét một số điểm mạnh của cháu…

Continue reading

Without Reason – Charles Hart (Phần 2)

Charles Hart

Không Duyên Cớ
(Một Gia Đình Phải Đối Mặt Với Hai Thế Hệ Mắc Hội Chứng Tự Kỷ)

Dịch từ nguyên bản tiếng Anh
Without Reason: A Family Copes with Two Generations of Autism
của Nhà Xuất bản Penguin Books USA Inc.

Người dịch: nhiều thành viên của webtretho

*

Chương 2

Sumner chẳng học được gì từ những lần bị đánh đập. Anh chẳng phát triển được kỹ năng tự vệ, cũng chẳng biết tránh để lần sau khỏi bị đánh.


Lần này bố tôi giữ đúng lời hứa. Ông không uống rượu nữa kể từ lần “xuống đáy” ở Alaska. Chẳng bao lâu sau cú điện thoại kia, ông lại gửi tiền về cho mẹ tôi. Sau đó ông tìm được công việc thích hợp hơn – thiết kế đường sắt cho Tuyến đường sắt Alaska.

Một lần nữa, mẹ tôi lại đóng gói những hy vọng của bà cùng đống đồ đạc và chúng tôi chuyển đến Alaska. So với con số 4 thành viên gia đình, số đồ đạc của chúng tôi thật ít ỏi. Có một cái thùng đựng mấy thứ đồ sứ cọc cạch mà mẹ tôi đã đóng gói rất cẩn thận, một cái thùng khác đựng một cái nồi hấp đã cũ, vài hộp các-tông, thêm mấy chiếc va li lỏng chỏng nữa. Ba mươi năm kết hôn của mẹ chỉ tích lại được ngần ấy thứ.

Continue reading

Without Reason của Charles Hart

Cách đây khỏang 10 tháng, tôi nhận được e-mail từ một người mẹ trẻ tuổi nhờ hiệu đính bản dịch cuốn Without Reason của Charles Hart. Đây là một cuốn tự truyện về một gia đình có người mắc chứng tự kỷ, được một nhóm những người tham gia trang Web Trẻ Thơ (webtretho) dịch. Ban đầu, những người dịch đã muốn xuất bản cuốn sách, nhưng rồi sau lại không đủ dũng cảm để làm công việc đó, và tôi cũng không làm tiếp công việc hiệu đính nữa. Mới đây tôi lại nhận được e-mail của người mẹ trẻ tuổi đó với thông báo cuốn sách đã được hiệu đính xong và những người bạn trên diễn đàn webtretho muốn chia sẻ cuốn sách với những người quan tâm dưới dạng e-book, đồng thời nhờ tôi đăng tải bản dịch cuốn sách lên blog.

Without Reason (Không Duyên Cớ) là trải nghiệm cá nhân sâu sắc và tường tận của chính tác giả với hội chứng tự kỷ và những tác động của nó lên gia đình ông. Tác giả đã đưa ta đi qua tuổi thơ của ông với người anh, Sumner, mắc chứng tự kỷ luôn cần sự trợ giúp hàng ngày của người thân, tới những năm tháng ông đi học tại trường đại học Harvard nổi tiếng, tới gia đình riêng của ông và chứng tự kỷ của con trai ông, Ted, cùng những hiểu biết về chứng rối loạn này – một trong những điều bí ẩn nhất của các chứng rối lọan đã được biết tới. Thông qua họat động với Hội Tự Kỷ Hoa Kỳ và Hội Người Chậm Phát Triển, tác giả đã đạt được mục tiêu tạo ra những cơ hội mới để học tập và phát triển cho Sumner, Ted và những người bị tự kỷ khác. Đây là câu chuyện về sự chiến thắng của một gia đình trong hệ thống xã hội vốn không dễ dàng chấp nhận sự khác biệt, trước những phản ứng cá nhân với chứng rối loạn tinh thần bí ẩn và đáng sợ. Không mấy người hiểu chứng tự kỷ như Charles Hart, vì vậy, ông có thể cung cấp cho người đọc một cách nhìn rất riêng tư về cuộc vật lộn, chứ không phải việc chữa trị, của một gia đình để cảm thông và thích nghi với những người mắc chứng tự kỷ.

Xin trân trọng giới thiệu Without Reason (Không Duyên Cớ) của Charles Hart.

Continue reading

Văn hóa đối thọai

Tôi biết Lê Đạt là nhà thơ, là một “nhân vật” của Nhân Văn Giai Phẩm, tuy vậy chưa đọc nhiều thơ của ông. Mấy năm trước được biết thêm về ông qua lọat bài về Nhân Văn Giai phẩm và bài phỏng vấn Lê Đạt của Thụy Khuê trên Hợp Lưu. Cũng biết ông là một thành viên chủ chốt của Tạp chí Tia Sáng. Mới đây, đọc “Đối thọai với đời & thơ” (nhà Xuất bản Trẻ, 2008) của Lê Đạt, mới được biết thêm một Lê Đạt như một học giả, rất đáng ngưỡng mộ, đúng như Nguyên Ngọc đã viết về ông:

… trong người trí thức Việt Nam đi với cách mạng và kháng chiến ít nhiều đều có một “giằng xé” bên trong, mà họ phải vượt qua, và mỗi người đã vượt qua một cách khác nhau. Anh Lê Đạt đã vượt qua theo cách của anh, riêng anh, để trở nên một Lê Đạt như chúng ta biết, rất ít nói và rất khiêm nhường, rất súc tích cả trong lối sống lẫn trong phát ngôn bởi rất từng trải, chỉ những người thật từng trải qua trầm luân đắng cay lắm mới có được, thâm trầm và nhân hậu trong cuộc sống, sâu sắc và uyên thâm trong tri thức, chín chắn và mới mẻ, luôn mới mẻ và dồi dào đến lạ trong sáng tạo. Như một Người Hiền.

Xin giới thiệu một bài viết của Lê Đạt trong cuốn “Đối thọai với đời & thơ”.

Continue reading